Проект «Кинигэттэн - театрга» («От книги к театру»)

Автор: Никитина Анна Михайловна

Организация: МБОУ «Бордонская СОШ»

Населенный пункт: Республика Саха (Якутия), с. Сарданга

Бырайыак автордара: оскуола бибилэтиэкэрэ Никитина Анна Михайловна, дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччы, төрүт култуура учуутала Петрова Любовь Геннадиевна.

Ыытыллар тэрилтэтэ: Сунтаар улууһун Бордоҥ орто агро хайысхалаах оскуолата

Бырайыак кыттааччылара: оскуола 1-11 үөрэнээччилэрэ

Ыытыллар кэмэ: уһун болдьохтоох, 2022 сылтан 2027 сылга дылы.

Бырайыак төрүөтэ (актуальноhа):

Кинигэни ааҕыы хайдахтаах курдук үтүө дьарыгый? Үйэлэр тухары киhи-аймах билиигэ-көрүүгэ тардыhар. Оттон сатаан ааҕар, үөрэхтээх киhи кинигэттэн үгүс билиини ылар. Кинигэ биһигини ааспыты уонна кэлэри кытта сибээстиир, тулалыыр эйгэ кистэлэҥнэрин арыйар, киһи өйүн-санаатын сааһылыыр, дууһатын ыраастыыр, майгытын-сигилитин көннөрөр дьикти сүдү күүстээх. Элбэхтик ааҕар киhи билиитэ-көрүүтэ киэҥ, тыла-өhө хомоҕой, санаата сырдык, ырата ыраас, тыла-өһө баай буолар. Ол иһин кинигэ - киһи өйдөөх субэһитэ диэн этиллэр. Хомойуох иhин, билиҥҥи информационнай сайдыы кэмигэр, кинигэни телевизор, телефон солбуйан, ааҕыы таһыма мөлтөөтө, төрөөбүт тылынан ааҕыыны оҕолор ыарырҕаталлара, нууччалыы ааҕары ордороллоро баар көстүү буолла. Үөрэнээччилэргэ сахалыы тылынан ааҕыыны көҕүлүүргэ, театры кытта ситимнээн, үлэ ыытар ордук тоҕоостоох, таһаарыылах буолуо диэн бу бырайыак үлэтин саҕалаабыта. Оҕолор сахалыы уус-уран айымньыны ааҕан, аахпыттарын сыанаҕа оруолларынан оонньоон театральнай туруоруулары көрдөрөллөр, ааҕыыга интэриэстэрэ үрдүүр, билиилэрэ-көрүүлэрэ кэҥиир. Кинигэ уонна театр биир ситим буолан үөрэнээччини өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн иитиигэ биир ураты хайысха буолар.

Бырайыак проблемата: Билиҥҥи балысхан сайдыылаах үйэҕэ тас дойду култууратын сабыдыала төрөөбүт тылынан ааҕыы таһыма мөлтүүрүгэр тириэртэ. Саха оҕото өбүгэтин үгэстэрин, сиэрин-туомун, норуотун историятын, суруйааччыларын умнуутугар тириэрдэн эрэр. Араас куhаҕан көстүүлэри утары биhиги көмүскэлбит - тылбыт-өспүт, сахалыы толкуйбут, сатабылбыт буолар. Ааҕыыга сыһыарыы аахпыты театральнай туруоруулар нөҥүө ыытыллара биир ураты уонна үтүө түмүктээх хайысха буолар.

Практическай суолтата

Билиҥҥи кэмҥэ аан дойдуга үгүс дьон сиэр-майгы өттүнэн биллэ уларыйбыт кэмигэр ааҕыы уонна тыйаатыр оҕо санаата, туруга бөҕө, тирэхтээх буоларыгар төһүү күүс буолар. Үөрэнээччилэр бэйэлэрэ туруорбут, оонньообут айымньылара ааҕааччы, көрөөччү иннигэр ураты тыыннанан испэктээк буолан тахсар уонна үтүө өйдөбүл буолан хаалар. Тыйаатыр ньымата айымньыны оонньоон көрдөрөр оҕоҕо дьикти туругу, эйгэни үөскэтэр уонна ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар өр кэмҥэ хаалларар. Театрализованнай дьарыктар оскуола үөрэнээччилэрэ билиилэрэ кэҥииригэр, сайдалларыгар көмөлөһөллөр. Театральнай туруоруу оҕолор оскуола кэмнээҕи олохторун өссө интэриэһинэй, дириҥ ис хоһоонноох, чаҕылхай өйдөбүллээх оҥорор, айар үлэ, испэктээккэ кыттыы үөрүүтүнэн толорор.

Сыала:

«Ситим» театральнай студия туруорууларын нөҥүө үөрэнээччилэри сахалыы төрөөбүт тылынан ааҕыыны көҕүлээһин

Соруктара:

- саха уус-литературатын, кинигэни пропагандалааһын, ааҕыыны көҕүлээһин;

- тыйаатыр айар үлэтигэр кыттыы нөҥүө үөрэнээччилэргэ уус-уран уонна эстетическэй сыаннастары үөскэтии;

- чаҕылхай сценическэй уобарастары айыы, саҥа көрүҥнэри, ньымалары көрдөөһүн;

- бибилэтиэкэ аатын-суолун үрдэтии;

- үөрэнээччи өй-санаа, кут-сүр, сиэр-майгы өттүнэн сайдыытыгар туһуламмыт төрөөбүт тылга табыгастаах эйгэни тэрийии.

Сабаҕалааһын:

Саха уус-уран классикатын, олохтоох суруйааччылар айымньыларын үөрэнээччилэр ааҕаллара элбээн, театральнай студияны төрүттээн, үөрэнээччиллэри дьарыктаан театрга сыһыаран, айымньы, испэктээк көмөтүнэн төрүт үгэстэри тилиннэрэн, сахалыы сөптөөх эйгэни тэрийэн үлэни ыыттахха оҕо толору сайдан омук кэскилэ, эрэлэ буолан тахсыан, эт-хаан өттүнэн сайдыан, өбүгэлэриттэн утумнаабыт дьоҕура арыллыан, дьоҥҥо амарахтык сыһыаннаһар, сатаан алтыһар, кэрэни таба көрөр, билиигэ баҕалаах, үлэттэн толлон турбат, ыарахантан чаҕыйбат курдук үтүө хаачыстыбалара ордук күүскэ сайдыаҕын уонна киһи киhи быһыытынан ытыктанар буолуон сөп диэн сабаҕалыыбыт.

Бырайыак олоххо киириитин түhүмэхтэрэ:

1. Тэрээhин (2022с.)

• үлэни былааннааhын, оҕоҕо сөптөөх эйгэни тэрийии;
• оҕолору кытта алтыhыы.

2. Сүрүн түhүмэх (2022-2027с.с.)

- былааннары үлэҕэ киллэрии;

- ааҕыыны көҕүлүүргэ ханнык ньымалар табыгастаахтарын чопчулааhын;

- оскуола оҕолоругар театральнай студияны тэрийии, үлэлэтии;

- оҕолор сайдыыларын, үлэ хаамыытын кэтээн көрүү;

- тэттик түмүктэри оҥоруу;

- үлэҕэ сыанабыл биэрии;

- көннөрүүлэри киллэрии

3. Түмүктүүр түhүмэх (2027 сыл )

- оҕолор сайдыыларын, ситиһиилэрин, ыытыллыбыт үлэ түмүктэрин ырытыы;

- үлэ уопутун араас формаларынан тарҕатыы (сүбэ тиhиктэри,

методическай пособиялары оҥоруу, бэчээттэтии, семинардары

ыытыы, кыттыы, НПК, профессиональнай куонкурустарга кыттыы).

Бырайыак олоххо киириитэ:

Бырайыак 5 сыл болдьохтоох оҥоһулунна

Бырайыак сүнньүнэн үлэ

Бырайыак 2022 сылтан саҕалаан үлэлиир.

2021. сыллаахха Сунтаар улууһун суруйааччыларыттан биирдэстэрэ - Алексей Андреевич Иванов – Күндэ 125 сылыгар аналлаах улуустааҕы «Мааска» күрэҕэр «Туораах» драма инсценировканан ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Оҕолор театральнай туруорууну олус сэргээбиттэрэ. Бастатан туран, кылаастар бары бу кэпсээни аахпыттара, ырыппыттара. Театральнай туруорууга бастакы холонууга оҕолор олус кыһаллаллара көстүбүтэ, ис дууһаларынан сөбүлээн бэлэмнэммиттэрэ. Ол курдук сыана култууратын кытта билсибиттэрэ. Оруолга киирэн итэҕэтиилээхтик артыыстааһын маҥнайгы хардыыларын оҥорбуттара. Аахпыкка олоҕуран, өйтөн ааҕар, доҕоонноох саҥа курдук дьоҕурдар ордук сайдаллара көстүбүтэ. Кэпсэнэр дьоруойдар уобарастара, таҥастара-саптара, олохторо-дьаһахтара, толкуйдара-санаалара, алтыһыылара сахабыт норуотун биир кэрдиис историческай кэмин үөрэнээччилэр көрөөччүгэ тириэрдибиттэрэ, ону тэҥэ бэйэлэрэ элбэҕи билбиттэрэ.

Бу мантан сиэттэрэн, ааҕыыны көҕүлээһин театральнай туруоруу нөҥүө тоҕоостоох ньыма буолара көстүбүтэ. Оскуола иһинэн театральнай бөлөх тэрийиитэ саҕаламмыта. “Ситим” диэн сүрэхтээн театральнай студия тэриллибитэ, Арассыыйа таһымнаах оскуола иһинэн үлэлиир театральнай бөлөхтөрүн анал реестрга киирбитин туоһулуур сертификат ылбыппыт. “Ситим” театральнай студия үөрэх бырагырааммата бигэргэнэн, үөрэнээччилэри кытта айымньылаах үлэ саҕаламмыта.

Сахабыт сиригэр 2022 сыл үөрэх эйгэтигэр Ааҕыы сылынан биллэриллибитэ, онон библиотека, оскуола үлэтэ бу сылга аналлаах оскуола, улуус, республика таһымыгар араас тэрээһиннэргэ кыттыбыппыт.

Улуус таһымнаах Арыылаах оскуолата көҕүлээһининэн олунньу ыйтан ахсынньы ыйга дылы улуус бары оскуолаларыгар Ааҕыы чороонун эстафетата ыытыллыбыта.

Биһиги оскуолаҕа Ааҕыы чорооно муус устар бүтүүтэ ыалдьыттаабыта.

• чороонун сүрүн идеята олохтоох суруйааччылары, кинилэр айымньыларын кытта билсии, киэҥ эйгэҕэ таһаарыы буолар. Олохтоох суруйааччы, корреспондент, оскуолабытыгар өр сылларга саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит Николай Гаврилович Алексеев – Начын Сээн суруйбут “КиҺи сүттэ» айымньытынан трагикомедияны “Ситим” театральнай студия иитиллээччилэрэ ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ. Бу айымньыттан үөрэнээччилэр колхоз олоҕун, олохтоохтор мөкү да үтүө быһыыларын туһунан элбэҕи билбиттэрэ.

Оскуола иитэр үлэтин биир сүрүн хайысхатынан үүнэр көлүөнэни төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буоларга иитии, дойду историятын, норуот хорсун быһыытын үөрэтии, билиһиннэрии буолар. Николай Гаврилович Алексеев – Начын Сээн суруйбут «Номох буолбут снайпер» кэпсээнигэр олоҕуран драма туруоруллубута. Айымньы сүрүн геройа – Куокуну нэһилиэгиттэн төрүттээх Аҕа дойду сэриитигэр биллэр снайпер, Егор Константинович Петров буолар. Кини сэриигэ атаҕар улахан бааһырыыны ылан, атахтарын сүтэрэн да баран төрөөбүт дойдутун тиһэх тыыныгар дылы көмүскүүр сүдү хорсун быһыыта көстөр. Бу айымньыны туруорарга үөрэнээччилэр Куокуну нэһилиэгэр Егор Константинович аймахтарын кытта көрсүһүүгэ, төрөөбүт, олорбут алааһыгар сылдьыбыттара.

• студия оҕолоро трагикомедия, драма хайысхаларыттан ураты үҥкүү элеменнэрдээх пластическай спектакль туруорарга холоммуттара. Ол курдук «Тоҕус аҕас-балыс» норуот остуоруйатынан музыкальнай-пластическай испэктээги көрдөрбүттэрэ. Бу остуоруйа төрөппүттэргэ ытыктабыллаах сыһыан, олоххо бэйэни ситиһиилээхтик булуу төрүттэригэр үөрэтэр, иитэр.

2023 сылга улуустааҕы радиоспектакль күрэҕэр оҕолор аан бастакытын кыттыбыттара. «12 ый» остуоруйаны ситиһиилээхтик аахпыттара. Радиоспектакль уонна сыанаҕа оонньооһун уратыларын билбиттэрэ. Радиоспектакль куолас нөҥүө айымньы геройдарын ис туруктарын тириэрдэр ыараххаттарын бэлиэтээбиттэрэ, салгыы бу хайысхаҕа үлэлиир, сайдар туһунан санааларын эппиттэрэ.

Оскуола иһинээҕи тэрээһиннэргэ, Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктарга театральнай студия оҕолоро остуоруйалары, сценкалары көрдөрөллөр. Сылын аайы нэһилиэкпит олохтоохторугар «Айыллаан» култуура киинигэр үгэскэ кубулуйбут театральнай сезону арыйар испэктээк көрдөрөллөр.

 

Бырайыак чэрчитинэн «Ситим» театральнай студия ситиһиилэрэ:

2021с.

- улуустааҕы «Книжный таймер» фестиваль чэрчитинэн Иванов А.А. – Күндэ айымньыларынан театральнай инсценировкаларынан күрэх, 3 миэсиэ, Диплом

- улуустааҕы «Алыптаах мааска» күрэх, «Бастыҥ сценография», Диплом

• Федоров Владимир, 4 кылаас «Бастыҥ 2-с былаан оруол кыайыылааҕа», Диплом

- республика таһымнаах «Добун түһүлгэ» күрэх, «Театральная постановка» анал аат

- республика таһымнаах кэтэхтэн «Маска – 2021» күрэх, туоһу сурук

2022с.

- улуустааҕы Саха АССР төрүттэммитэ 100 сылыгар аналлаах «Алыптаах мааска» күрэх, «Бастыҥ режиссерскай үлэ», Диплом

• Алексеев Григорий, 10 кылаас «Бастыҥ 2-с былаан оруол кыайыылааҕа», Диплом
• Черепанов Тимур, 7 кылаас «Бастыҥ сүрүн оруол кыайыылааҕа», Диплом

- республика таһымнаах кэтэхтэн «Маска – 2022» күрэх, туоһу сурук

2023с.

- улуустааҕы «Алыптаах мааска» күрэх, “Бастыҥ музыкальнай киэргэтии» - Диплом

• Черепанов Тимур 8 кылаас – «Бастыҥ 2-с былаан оруола”, Диплом

- Бүтүн Россиятааҕы «Школьная классика» күрэххэ 300 коллективтан талыллан 2-с түһүмэххэ киирии, 200 коллективтан 57 миэстэни ылан 3-с түһүмэххэ киирии, туоһу сурук

- республика таһымнаах “Уроки истории – в наших сердцах” театральнай күрэх, туоһу сурук

- республика таһымнаах кэтэхтэн «Театральная весна» күрэх, 2 истиэпэннээх лауреат, диплом

- республика таһымнаах кэтэхтэн «Маска – 2023» күрэх, 3 истиэпэннээх лауреат, диплом

• Михайлова Анжелла 7 кылаас – «Лучшая женская роль», диплом

- улуустааҕы Сунтаар улууһугар төрөөбүт тыл сылыгар аналлаах «Алыптаах мааска, оҕолор» театральнай радиоспектакль күрэх, туоһу сурук

2024с.

- Бүтүн Арассыйатааҕы «Школьная классика» күрэх 1,2 түһүмэхтэр, туоһу сурук

- региональнай «Школьная весна» күрэх, 2 истиэпэннээх лауреат, диплом

- улуустааҕы «Алыптаах мааска» күрэх, «Лучшая хореография», диплом

- улуустааҕы “Мы помним...” НПК, 1 истиэпэннээх диплом

- Бүтүн Арассыйатааҕы “Классика Победы” акция, туоһу сурук

- республикатааҕы «Үрүҥ тугутчаан» фестиваль муниципальнай түһүмэҕэ, 1 миэстэ

 

Бырайыак үлэтин чэрчитинэн итэҕэстэр, үтүө өрүттэр ырытыллаллар, саҥа сонун суоллары тобулар үлэ ыытыллар. Бырайыак үлэтэ саҥа сүүрээннэнэн салҕанар.

 

Түмүк

Бүгүҥҥү күҥҥэ «Кинигэттэн – театрга» бырайыак үлэтин сыаналыыр буоллахха үөрэнээччини ааҕыыга умсугутууга, сахалыы холкутук саҥарарга, аахпыты оонньоон ааҕааччыга, көрөөччүгэ тириэрдэргэ, билиитин байытарга, сиэрдээх буоларыгар, төрөөбүт тылга табыгастаах эйгэни тэрийэргэ тоҕоостоох, үтүө түмүктээх дии саныыбыт.